Cynllun Hawliau Pobl Anabl drafft: ein hymateb

Teitl yr ymgynghoriad: Ymgynghoriad ar Gynllun Hawliau Pobl Anabl drafft

Ffynhonnell yr ymgynghoriad: Llywodraeth Cymru

Rhif yr Ymgynghoriad: WG51509

Dyddiad: 07 Awst 2025

Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC) yw'r rheoleiddiwr cydraddoldeb ar gyfer Prydain Fawr a'r Sefydliad Cenedlaethol Hawliau Dynol ar gyfer Cymru a Lloegr, ac ar gyfer materion a gedwir yn ôl yn yr Alban. Mae gennym fandad statudol i gynghori'r llywodraeth a'r Senedd ar faterion sy'n ymwneud â chydraddoldeb a hawliau dynol, ac i hyrwyddo a diogelu cydraddoldeb a hawliau dynol ledled Prydain Fawr.

Rydym yn croesawu'r sylw y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i anabledd. Gobeithiwn y bydd yr ymateb hwn yn cyfrannu at hyrwyddo hawliau pobl anabl ac at sicrhau bod pobl anabl yn cael eu cynnwys ac yn gallu cymryd rhan ym mhob cymuned yng Nghymru. 

Mae cryfhau cyfranogiad pobl anabl mewn cymdeithas drwy fynd i'r afael â rhwystrau i wasanaethau cyhoeddus yn un o'n rhaglenni ffocws o dan ein cynllun strategol presennol. Nod y rhaglenni hyn yw mynd i'r afael â heriau cymhleth o ran cydraddoldeb a hawliau dynol ym Mhrydain Fawr.

Rydym am wneud Cymru yn lle cynhwysol a hygyrch lle mae pobl anabl: 

• yn gallu cymryd rhan heb gyfyngiadau na therfynau
• yn gallu byw bywydau llawn
• yn cael eu hawliau unigol a chyfunol wedi eu cynnal
• yn cael eraill yn cydnabod eu cyfraniad

Rydym yn croesawu bwriad ac uchelgais Llywodraeth Cymru i gyflwyno cynllun strategol hirdymor i wella hawliau a chanlyniadau pobl anabl yng Nghymru. Nodwn y dull cyd-gynhyrchu sy'n seiliedig ar fodel cymdeithasol ac yn cydnabod uchelgais y cynllun i gyd-fynd â Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau (UNCRPD).

Mae angen llywodraethu cliriach a chanlyniadau mesuradwy ar y cynllun drafft i greu newid gwirioneddol. Dylid gwella'r cynllun i gynnwys targedau manwl a chamau mesuradwy i fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau mwyaf brys ac arwyddocaol sy'n effeithio ar bobl anabl yng Nghymru nawr.

Mae ein hymateb yn tynnu ar ein sylfaen dystiolaeth a gwaith blaenorol, gan gynnwys ein:

• adroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023
• adroddiad ymchwiliad ar benderfyniadau heriol mewn gofal cymdeithasol i oedolion
• adroddiad ymchwiliad ar driniaeth gweithwyr lleiafrifoedd ethnig â chyflog is
• monitro hawliau dynol rhyngwladol

Rydym yn croesawu'r uchelgais a nodir yng Nghynllun Hawliau Anabledd drafft Llywodraeth Cymru 2025 i 2035 a'i gydnabyddiaeth bod pobl anabl yn parhau i wynebu anghydraddoldeb. Rydym hefyd yn croesawu'r bwriad i gynnwys y model cymdeithasol o anabledd a gwella hawliau pobl anabl mewn polisi cyhoeddus.

Rydym yn pryderu bod y cynllun yn brin o ganlyniadau clir, mesuradwy a chamau gweithredu â chyfyngiad amser. Canfu ein hadroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023 fod llawer o bobl anabl yng Nghymru yn parhau i brofi anghydraddoldeb mewn:

• iechyd
• addysg
• cyflogaeth
• tai
• trafnidiaeth
• mynediad at gyfiawnder

Mae ein Traciwr Hawliau Dynol yn tynnu sylw at fylchau presennol a hanesyddol yng nghyflawniad hawliau Llywodraeth Cymru o dan yr UNCRPD, yn enwedig mewn perthynas â byw'n annibynnol, mynediad at gyfiawnder a chyfranogiad mewn gwneud penderfyniadau.

Er gwaethaf strategaethau a bwriadau blaenorol, mae'r dystiolaeth yn dangos bod cynnydd wedi bod yn anghyson ac yn rhy aml wedi'i danseilio gan atebolrwydd gwael a data cyfyngedig. Felly mae angen mesurau manwl ar gyfer craffu, monitro a llywodraethu.

Rydym yn cynghori Llywodraeth Cymru i ddiwygio'r cynllun i gynnwys dangosyddion, llinellau sylfaen a thargedau penodol sy'n cyd-fynd ag amserlenni clir a mecanweithiau atebolrwydd. Mae mecanweithiau atebolrwydd yn brosesau sy'n sicrhau y gellir dal llunwyr polisi a sefydliadau yn gyfrifol am ganlyniad a pherfformiad eu polisïau. Mae'r newidiadau hyn yn angenrheidiol i sicrhau bod y cynllun yn cyflawni cynnydd mesuradwy ar hawliau pobl anabl yng Nghymru.

Llywodraethu ac atebolrwydd

Mae llywodraethu cryf ac atebolrwydd yn hanfodol i wneud newid ystyrlon i bobl anabl yng Nghymru fel yr amlygwyd yn ein hadroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023 a'n Traciwr Hawliau Dynol. Rhaid i'r cynllun drafft nodi'n glir:

• pwy sy'n atebol am gyflawni
• sut y bydd llwyddiant yn cael ei fesur
• beth sy'n digwydd pan nad yw sefydliadau'n cyflawni ymrwymiadau

Ar hyn o bryd, nid oes gan y cynllun fframwaith ar gyfer llywodraethu, atebolrwydd a monitro cynnydd.

Dylai Llywodraeth Cymru ystyried:

• darparu cynllun gweithredu manwl gydag amserlenni clir, adrannau a sefydliadau arweiniol wedi'u henwi, dangosyddion ac amserlenni penodol
• cyhoeddi adroddiadau cynnydd rheolaidd yn erbyn dangosyddion SMART (Penodol, Mesuradwy, Cyraeddadwy, Perthnasol, Amserol) a'u rhannu mewn fformatau hygyrch
• ymrwymo i werthuso gweithrediad y cynllun yn barhaus, gydag unrhyw ganfyddiadau'n cael eu defnyddio i annog gwelliant
• paru'r mecanweithiau llywodraethu â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus (PSED) ac UNCRPD i sicrhau bod rhwymedigaethau cyfreithiol yn cael eu cyflawni, a'u bod yn mesur cynnydd ochr yn ochr ag Amcanion Cydraddoldeb Cenedlaethol a hawliau UNCRPD

Dylai Llywodraeth Cymru wneud llywodraethu ac atebolrwydd yn biler canolog o'r cynllun. Heb rolau clir, canlyniadau mesuradwy a chraffu annibynnol, mae ymrwymiadau mewn perygl o ddod yn symbolaidd. Rhaid i'r cynllun sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cael eu gwneud yn atebol am wneud cynnydd gwirioneddol ar hawliau anabledd, trwy adrodd tryloyw, goruchwyliaeth gynhwysol a gweithredu effeithiol.

Cyfranogiad a chydgynhyrchu

Mae cyfranogiad a chydgynhyrchu ystyrlon yn bwysig wrth wella hawliau pobl anabl a chyflawni rhwymedigaethau o dan Erthygl 4(3) ac Erthygl 33(3) o'r UNCRPD. Rydym wedi datgan yn gyson fod yn rhaid i bobl anabl fod yn rhan lawn o ddatblygu, gweithredu a monitro polisïau sy'n effeithio ar eu bywydau. Ni ddylid ymgynghori â nhw ar ôl i bobl a sefydliadau eraill wneud penderfyniadau ond bod yn bartneriaid cyfartal wrth eu datblygu.

Rydym yn croesawu ymrwymiad y cynllun i gyd-gynhyrchu a chyfranogiad. Dylai Llywodraeth Cymru:

• gwneud cyd-gynhyrchu yn ddull safonol wrth lunio polisïau, yn enwedig wrth ddylunio a darparu gwasanaethau sy'n effeithio ar bobl anabl, gan gefnogi cydymffurfiaeth â rhwymedigaethau cyfreithiol o dan y PSED i ymgysylltu â phobl â nodweddion gwarchodedig
• cefnogi Sefydliadau Pobl Anabl (DPOau) i arwain gweithgareddau ymgysylltu hygyrch a chynhwysol a sicrhau bod lleisiau cymunedau anabl amrywiol yn cael eu cynrychioli
• monitro ac adrodd ar gyfranogiad, gan ddefnyddio dangosyddion sy'n olrhain graddfa ac effaith cyfranogiad pobl anabl ar ôl i'r cynllun gael ei lansio

Rydym yn croesawu'r dull a gymerodd Llywodraeth Cymru i gyd-gynhyrchu argymhellion ar gyfer y cynllun drwy'r Tasglu Hawliau Anabledd. Dylai Llywodraeth Cymru ymrwymo i gyd-gynhyrchu parhaus â phobl anabl ym mhob maes o weithredu'r cynllun. Byddai hyn yn cynnwys ystyried cynaliadwyedd Swyddogion Diogelu Data, safonau cryf ar gyfer ymgysylltu a mecanweithiau i werthuso sut mae cyfranogiad yn dylanwadu ar ganlyniadau. Nid arfer da yn unig yw cyfranogiad, mae'n rhwymedigaeth hawliau dynol sy'n annog polisïau tecach.

Monitro data, tystiolaeth a chydraddoldeb

Mae nifer o'n hadroddiadau A yw Cymru'n Decach? wedi tynnu sylw at fylchau sylweddol mewn cydraddoldeb a data y mae angen mynd i'r afael â nhw. Dylai ymrwymiadau i ddefnyddio unedau data llywodraethol i ddatblygu mesurau i olrhain cynnydd fod yn flaenoriaeth i'r cynllun a dylent lywio ei weithrediad a'i adrodd ar gynnydd.

Mae absenoldeb data cyson a manwl yn parhau i fod yn her. Dylai Llywodraeth Cymru:

• gwella casglu data manwl yn ôl math o anabledd, rhyw, ethnigrwydd ac oedran ar draws sectorau pwysig fel iechyd, addysg, cyflogaeth a gofal cymdeithasol
• gwella casglu data cydraddoldeb ar draws yr holl wasanaethau cyhoeddus datganoledig, gan gynnwys trafnidiaeth, tai, cyflogaeth ac iechyd
• mynnu Asesiadau o’r Effaith ar Gydraddoldeb (AECau) sy'n cael eu cyhoeddi, eu monitro a'u gweithredu arnynt, yn enwedig mewn diwygiadau polisi mawr, yn unol â rheoliadau PSED penodol i Gymru
• datblygu mecanweithiau ymgysylltu cynhwysol a chynaliadwy i gasglu profiadau byw ochr yn ochr â data meintiol
• mynnu bod data'n cael ei gyhoeddi'n flynyddol, wedi'i drefnu yn ôl nodweddion gwarchodedig a statws economaidd-gymdeithasol
• sicrhau adrodd tryloyw ar gynnydd trwy ddangosyddion mesuradwy sy'n gysylltiedig ag amcanion SMART yn y Cynllun Hawliau Anabledd terfynol
• gwella cysylltu a rhannu data ar draws cyrff cyhoeddus i ddarparu dealltwriaeth fwy gwybodus a manwl o anfantais systemig

Mae defnydd gwell o ddata yn bwysig wrth hyrwyddo hawliau anabledd. Rhaid i'r cynllun drafft fynd ymhellach wrth ymrwymo i gasglu data cyson, wedi'i ddadgrynhoi, asesu effaith a monitro tryloyw. Bydd hyn yn galluogi Llywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus i nodi anghydraddoldebau, targedu adnoddau'n effeithiol a bod yn atebol am gynnydd.

Byw'n annibynnol a gofal cymdeithasol

Mae'r hawl i fyw'n annibynnol yn angenrheidiol er mwyn i bobl anabl gymryd rhan lawn ac yn gyfartal yn y gymdeithas. Mae'n hawl ddynol bwysig, a gefnogir gan Erthygl 19 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Anabl (UNCRPD). Fodd bynnag, mae llawer o bobl anabl yn wynebu heriau parhaus i'w hawl i fyw'n annibynnol fel rhan o'r gymuned. Mae ein Traciwr Hawliau Dynol yn tynnu sylw at fylchau yn y camau gweithredu i fynd i'r afael â byw'n annibynnol i bobl anabl.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i hyrwyddo byw'n annibynnol drwy'r cynllun hwn. Rhaid cynnwys dull sy'n seiliedig ar hawliau wrth gynllunio a darparu gofal cymdeithasol, tai a gwasanaethau cymunedol. Mae ein hadroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023, ac ymholiadau diweddar, yn tynnu sylw at heriau sylweddol i fyw'n annibynnol, yn enwedig o ran gofal cymdeithasol, tai hygyrch a chymorth dan arweiniad defnyddwyr.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ymgorffori’r UNCRPD yn neddfwriaeth ddomestig Cymru. Rydym yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn defnyddio model sy’n cynnwys:

• amcan cynhwysiant sector cyhoeddus
• rhagdybiaeth gymwys o blaid byw yn y gymuned
• pwyslais ar werthfawrogi barn pobl anabl
• gwaharddiad ar sefydlu llety sefydliadol pellach
• asesiad o angen heb ei ddiwallu
• gorfodi a dehongli

Dylai Llywodraeth Cymru a’r cynllun ymrwymo i wella’r hawl i fyw’n annibynnol, fel yr amlinellir yn Erthygl 19 o’r UNCRPD. 

Ynghylch gofal cymdeithasol

Mae gofal cymdeithasol yn hanfodol i alluogi pobl anabl yng Nghymru i fyw'n annibynnol, gydag urddas a chymryd rhan lawn ym mywyd y gymuned. Mae tystiolaeth o'n hadroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023 a'n hymchwiliad i driniaeth gweithwyr gofal lleiafrifoedd ethnig yn dangos anghydraddoldebau parhaus o ran mynediad, ansawdd gofal ac amodau'r gweithlu.

Mae llawer o bobl anabl yn wynebu heriau i gael mynediad at ofal personol ac yn profi systemau anhyblyg, heb ddigon o adnoddau sy'n tanseilio eu hawliau. Mae ein Traciwr Hawliau Dynol yn tynnu sylw at y ffaith mai dim ond rhywfaint o gamau sydd wedi'u cymryd gan Lywodraeth Cymru ar weithredu argymhellion y Cenhedloedd Unedig mewn gofal cymdeithasol.

Dylai system gofal cymdeithasol effeithiol i oedolion gynnwys gofynion Deddf Cydraddoldeb 2010, Deddf Hawliau Dynol 1998 a’r UNCRPD. Rydym yn argymell bod ein naw egwyddor ar gyfer gofal cymdeithasol, a dynnwyd o'r offerynnau cyfreithiol hyn, yn cael eu defnyddio i arwain dyfodol gofal cymdeithasol i oedolion. Y naw egwyddor hyn yw y dylai gofal cymdeithasol:

• canolbwyntio ar y person
• bod ar gael
• bod yn hygyrch
• rhoi dewis a rheolaeth mewn cymunedau
• cael gweithlu wedi eu gwerthfawrogi
• cael rheoleiddio cynhwysfawr
• cael iawndal effeithiol i weithwyr
• cael cefnogaeth i ofalwyr di-dâl

Rydym yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn: 

• mabwysiadu dull gofal cymdeithasol sy'n seiliedig ar hawliau, gan gyd-fynd ag Erthygl 19 o’r UNCRPD
• cynnwys cydraddoldeb a hawliau dynol drwy gydol comisiynu, yn unol â'n Canllawiau 2025 ar gyfer comisiynwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru
• gwella atebolrwydd drwy asesiadau o’r effaith ar gydraddoldeb, data gwell ac adrodd cyhoeddus 

Cyflogaeth a chynhwysiant economaidd

Rydym yn croesawu cynnwys cyflogaeth a chynhwysiant economaidd yn y cynllun, gan gydnabod bod mynediad cyfartal i waith yn hanfodol ar gyfer annibyniaeth, urddas a chyfranogiad pobl anabl mewn cymdeithas. Mae'r hawl i weithio yn agwedd sylfaenol ar hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol ac mae wedi'i diogelu'n gyfreithiol o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 ac Erthygl 27 o’r UNCRPD. Er gwaethaf hyn, mae pobl anabl yng Nghymru yn sylweddol llai tebygol o fod mewn cyflogaeth ac yn fwy tebygol o brofi tlodi a thangyflogaeth mewn gwaith. Mae'r bwlch cyflogaeth i bobl anabl yng Nghymru yn parhau'n uchel, gyda phobl anabl hefyd wedi'u gor-gynrychioli mewn gwaith â chyflog isel ac ansicr.

Mae ein Traciwr Hawliau Dynol wedi nodi problemau parhaus wrth weithredu'r hawl i weithio ac amodau teg a chyfiawn yn y gwaith, gan dynnu sylw at yr angen am gamau gweithredu wedi'u targedu a'u mesur. Rydym yn argymell bod fersiwn derfynol y cynllun yn nodi disgwyliadau clir i gyrff cyhoeddus a chyflogwyr wella mynediad pobl anabl at waith teg, urddasol a chynhwysol.

Dylai Llywodraeth Cymru:

• gosod targed clir i leihau'r bwlch cyflogaeth i bobl anabl drwy fynd i'r afael ag agweddau cyflogwyr a gwella gwasanaethau cymorth cyflogaeth
• gwneud gweithleoedd yn fwy cynhwysol ac atebol, er enghraifft drwy wneud cyngor gyrfaoedd yn hygyrch a hyrwyddo diwylliant o recriwtio cynhwysol
• ehangu cyflogaeth â chymorth a llwybrau i waith o safon, er enghraifft interniaethau â chymorth, prentisiaethau a hyfforddiant swyddi
• sicrhau gorfodi hawliau cyflogaeth yn gryfach drwy weithio gyda llywodraeth y DU i fynd i'r afael â gwahaniaethu anghyfreithlon
• mynd i'r afael â chamfanteisio ar lafur, hyrwyddo'r hawl i gyflog teg a gwella ansawdd swyddi
• cynnwys amcanion cydraddoldeb SMART mewn strategaethau datblygu
   

Addysg a sgiliau 

Fel y corff statudol dros gydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru, rydym wedi ymrwymo i sicrhau y gall pobl anabl gael mynediad at systemau addysg gynhwysol a llwybrau i gyflogaeth, hyfforddiant a dysgu gydol oes a ffynnu ynddynt.

Mae tystiolaeth o'n hadroddiad A yw Cymru'n Decach? 2023 yn tynnu sylw at yr anghydraddoldebau parhaus y mae dysgwyr anabl yn eu hwynebu ar draws pob cam o addysg. Mae'r rhain yn cynnwys cyrhaeddiad is, cyfraddau uwch o waharddiadau o'r ysgol a chefnogaeth annigonol ar gyfer pontio i addysg bellach a chyflogaeth. Rydym yn croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i wella hawliau pobl anabl, ond mae angen gweithredu cryfach a mesuradwy nawr i sicrhau bod yr hawliau hynny'n cael eu rhoi ar waith.

Dylai Llywodraeth Cymru:

• gwneud addysg gynhwysol yn egwyddor graidd ar draws yr holl gynllunio addysg a sgiliau yn unol â’r UNCRPD
• gwella atebolrwydd a chasglu data, yn enwedig ar ganlyniadau dysgwyr anabl, lle mae ymchwil yn dangos bod bylchau
• lleihau gwaharddiadau, arferion cyfyngol a chyfyngiadau amhriodol, sy'n effeithio'n anghymesur ar ddisgyblion anabl
• gwella cefnogaeth pontio i addysg bellach, hyfforddiant a chyflogaeth

Rydym yn croesawu'r cynllun a ffocws Llywodraeth Cymru ar addysg gynhwysol a mynediad teg at sgiliau a hyfforddiant. Mae dysgwyr anabl yn parhau i wynebu heriau ar bob lefel o'r system addysg, o gyrhaeddiad is a chyfraddau gwahardd uwch i gefnogaeth wael wrth drosglwyddo i gyflogaeth. Er mwyn mynd i'r afael â'r anghydraddoldebau hyn, rhaid i'r cynllun flaenoriaethu addysg brif ffrwd gynhwysol, data ac atebolrwydd gwell a llwybrau trosglwyddo cryfach. Rhaid iddo hefyd gynnwys dyletswyddau cyfreithiol o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 ac UNCRPD, gan sicrhau bod cynnydd yn fesuradwy ac yn orfodadwy.

Trafnidiaeth a hygyrchedd

Mae trafnidiaeth hygyrch yn bwysig i annibyniaeth pobl anabl, eu cyfranogiad mewn cymdeithas a'u mwynhad o'u hawliau. Fodd bynnag, mae tystiolaeth yn parhau i ddangos bod llawer o bobl anabl yng Nghymru yn wynebu heriau parhaus wrth ddefnyddio gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus a phreifat.

Mae ein hadroddiadau A yw Cymru'n Decach? 2023 a Thrafnidiaeth gyhoeddus hygyrch i bobl hŷn ac anabl yng Nghymru yn ystyried trafnidiaeth fel maes allweddol lle mae cynnydd tuag at gydraddoldeb yn parhau i fod yn annigonol. Mae gorsafoedd anhygyrch, cymorth annibynadwy a hyfforddiant staff anghyson i gyd yn cyfrannu at system sy'n rhy aml yn eithrio teithwyr anabl. Nid yn unig y mae'r materion hyn yn cyfyngu ar fynediad at addysg, cyflogaeth a gwasanaethau iechyd, ond maent hefyd yn cyfyngu ar ymreolaeth a chynhwysiant cymdeithasol pobl anabl. Nid yn unig yw trafnidiaeth hygyrch yn welliant gwasanaeth ond yn fater hawliau dynol sylfaenol. O dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 a'r UNCRPD, mae gan bobl anabl yr hawl i deithio'n annibynnol, yn ddiogel ac ag urddas.

Rhaid i'r camau gweithredu a amlinellir yn y cynllun drafft fynd ymhellach i gynnwys hygyrchedd ar draws y system drafnidiaeth gyfan yng Nghymru. Mae'r Ddyletswydd Cydraddoldeb ac Economaidd-gymdeithasol yn ei gwneud yn ofynnol i bobl hŷn ac anabl gael trafnidiaeth hygyrch. Mae Erthyglau 9, 19, a 20 o'r UNCRPD yn canolbwyntio ar hygyrchedd, byw'n annibynnol, a symudedd personol, yn y drefn honno. Dylai'r Llywodraeth gymryd camau priodol i sicrhau bod gan bobl ag anableddau fynediad at drafnidiaeth. Rydym yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y cynllun hwn yn cynnwys camau gweithredu ystyrlon a chanlyniadau mesuradwy a fydd yn gwarantu y gall pob person anabl yng Nghymru gael mynediad at drafnidiaeth ar sail gyfartal ag eraill.

Dylai Llywodraeth Cymru ac awdurdodau trafnidiaeth roi hygyrchedd wrth wraidd cynllunio a buddsoddi mewn trafnidiaeth yn y dyfodol. Rhaid i hyn gynnwys nid yn unig seilwaith ffisegol, ond hefyd ddiwygio diwylliannol a gweithredol i ddarparu system sy'n gweithio i bawb.
 

Argymhellodd ein hymateb i’r ymgynghoriad ar Wasanaethau Bysiau Cymru (Y Bil) a’n hadroddiad ar Drafnidiaeth gyhoeddus hygyrch i bobl hŷn ac anabl yng Nghymru i'r llywodraeth a chyrff trafnidiaeth yr angen am:

• targedau clir, o fewn amserlen ar gyfer gwella hygyrchedd corfforol ar draws gwasanaethau rheilffordd, bysiau a thacsis, gan gynnwys mynediad di-risiau, gwybodaeth i deithwyr mewn amser real a chymorth ar alw
• safonau hygyrchedd gofynnol cenedlaethol gorfodol ar draws pob dull trafnidiaeth, gan gynnwys gwasanaethau rheilffordd, bysiau a thacsis
• buddsoddi mewn seilwaith hygyrch, fel mynediad di-risiau, cyhoeddiadau clyweledol a chefnogaeth gyson mewn gorsafoedd
• mecanweithiau cryfach ar gyfer monitro hygyrchedd trafnidiaeth, gan gynnwys data wedi'i ddadgrynhoi ar fethiannau gwasanaethau a phrofiad teithwyr
• casglu a monitro data gwell, i olrhain profiadau trafnidiaeth pobl anabl a nodi meysydd gwahaniaethu neu eithrio

Mae ein hadroddiad A yw Cymru’n Decach? yn tynnu sylw at y ffaith bod pobl anabl yng Nghymru yn parhau i wynebu rhwystrau eang i drafnidiaeth, gan effeithio'n negyddol ar eu hannibyniaeth a'u hawliau. Rydym yn cynghori Llywodraeth Cymru yn gryf i alluogi safonau y gellir eu gorfodi'n gyfreithiol, gwell hyfforddiant staff, gwell seilwaith a hawl i iawndal pan fydd cymorth yn methu. Dylai hygyrchedd fod yn ganolog i gynllunio, gyda chasglu data manwl a thargedau mesuradwy. 

Cyfiawnder ac amgylcheddau cefnogol

Mae mynediad at gyfiawnder yn hawl sylfaenol. Fodd bynnag, mae llawer o bobl anabl yng Nghymru yn wynebu heriau ar draws y system gyfiawnder yn amrywio o amgylcheddau ffisegol anhygyrch i ddiffyg cyfathrebu a chymorth priodol. Er bod swyddogaethau cyfiawnder wedi'u cadw'n ôl (gyda rhai eithriadau ar gyfer cyfiawnder ieuenctid), mae meysydd datganoledig fel cymorth i ddioddefwyr, gofal cymdeithasol a gwasanaethau iechyd meddwl hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth greu amgylchedd cynhwysol a chefnogol. Rhaid cynllunio'r rhain gyda chydraddoldeb a hygyrchedd yn ganolog iddynt.

Canfu ein hadroddiad yn 2020 Cyfiawnder cynhwysol: system a gynlluniwyd ar gyfer pawb fod profiadau pobl anabl gyda'r systemau cyfreithiol a chyfiawnder, sifil a throseddol, yn cael eu gwella trwy:

• gwasanaethau wedi'u cydlynu'n well
• gwybodaeth am hawliau
• cymorth ymatebol i oroeswyr cam-drin
• gwelliannau sy'n seiliedig ar dystiolaeth

Dylai'r cynllun adlewyrchu rôl Llywodraeth Cymru wrth alluogi mynediad cyfartal at gyfiawnder trwy bwerau datganoledig. 

Ymgorffori hawliau dynol

Rydym yn croesawu uchelgais Llywodraeth Cymru i gynnwys hawliau dynol yn y cynllun. Mae dull sy'n seiliedig ar hawliau, wedi'i seilio ar UNCRPD a Deddf Hawliau Dynol 1998, yn hanfodol i sicrhau bod pobl anabl yn cael eu trin ag urddas, ymreolaeth a chydraddoldeb ym mhob agwedd ar fywyd. Fodd bynnag, fel y mae ein Traciwr Hawliau Dynol yn ei ddangos, mae cynnydd ar gynnwys hawliau mewn polisi ac ymarfer wedi bod yn anwastad a rhaid ei wella trwy ddyletswyddau, atebolrwydd a gweithredu cliriach.

Rydym yn croesawu cyfeiriad y cynllun at y UNCRPD ond dylai fynd ymhellach er mwyn:

• gwella'r defnydd o'r PSED i fynnu ystyriaeth ragweithiol o hawliau pobl anabl mewn penderfyniadau, dylunio gwasanaethau a dyrannu adnoddau
• datblygu canllawiau a hyfforddiant i awdurdodau cyhoeddus ar sut i gymhwyso egwyddorion hawliau dynol mewn gwneud penderfyniadau bob dydd, gan gynnwys trwy Asesiadau o’r Effaith ar Gydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRIAau)
• sicrhau mecanweithiau atebolrwydd megis adrodd statudol, prosesau cwyno hygyrch a chyhoeddi cynnydd yn erbyn amcanion hawliau dynol SMART
• parhau i gefnogi Grŵp Gwaith Opsiynau Deddfwriaethol Hawliau Dynol sy'n adeiladu ar bwerau datganoli presennol i wneud hawliau'n fwy gweladwy a gorfodadwy

Rhaid i'r cynllun symud y tu hwnt i ymrwymiadau lefel uchel a chynnwys hawliau dynol mewn cyfraith, polisi ac ymarfer. Mae hynny'n cynnwys defnyddio'r UNCRPD fel fframwaith, gwella atebolrwydd o dan y PSED a sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu cynllunio a'u darparu mewn ffyrdd sy'n cynnal urddas ac ymreolaeth. Rhaid i ddull sy'n seiliedig ar hawliau fod yn fesuradwy, yn orfodadwy ac wedi'i ddatblygu mewn cydweithrediad â phobl anabl a'u sefydliadau. 

wales@equalityhumanrights.com