Monitro cynnydd Llywodraeth Cymru tuag at ei rhwymedigaethau hawliau dynol rhyngwladol

Defnyddio cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig a Thraciwr Hawliau Dynol y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC) yn gorff statudol annibynnol ac yn Sefydliad Cenedlaethol Hawliau Dynol (NHRI) statws A. Mae ganddo fandad sy'n cwmpasu cydraddoldeb ym Mhrydain Fawr, hawliau dynol yng Nghymru a Lloegr, a hawliau dynol yn yr Alban ar gyfer materion a gedwir yn ôl i Senedd y DU. 

Fel NHRI statws A, rydym yn cael ein hasesu yn erbyn Egwyddorion Paris. Maent yn ei gwneud yn ofynnol i Sefydliadau Hawliau Dynol Cenedlaethol:

• fod yn gymwys i hyrwyddo a diogelu hawliau dynol
• cael mandad cyfansoddiadol a deddfwriaethol eang, clir
• cyflwyno cyngor ar faterion hawliau dynol i'r llywodraeth a'r Senedd
• cydweithio â'r Cenhedloedd Unedig a sefydliadau rhyngwladol eraill i ddiogelu a hyrwyddo hawliau dynol
• hyrwyddo addysg hawliau dynol mewn ysgolion, prifysgolion a chylchoedd proffesiynol
• ymladd pob math o wahaniaethu drwy gynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd o hawliau dynol
• sicrhau cynrychiolaeth luosog yn ei benodiadau
• cael digon o gyllid
• bod yn annibynnol yn ei broses gwneud penderfyniadau a'i gweithrediad

Ail-achredwyd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol fel Sefydliad Hawliau Dynol Cenedlaethol statws A ddiwethaf ym mis Mai 2024.

Mae'r briff hwn yn cyflwyno'r broses ar gyfer monitro cydymffurfiaeth â rhwymedigaethau cytuniadau rhyngwladol, a sut y gall y Senedd ei chymhwyso wrth graffu ar Lywodraeth Cymru. 

Fel NHRI, rydym yn monitro gweithrediad cytuniadau hawliau dynol rhyngwladol y Cenhedloedd Unedig. Rydym yn gwneud hyn drwy ymgysylltu â chylch monitro cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig ar gyfer y saith confensiwn a chytuniad rhyngwladol y mae llywodraeth y DU wedi'u cadarnhau. 

Nid yw cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig yn orfodadwy'n uniongyrchol yn y DU oherwydd y system gyfreithiol ddeuol, sy'n golygu nad yw cyfraith ryngwladol yn dod yn rhan o gyfraith ddomestig yn awtomatig. Fodd bynnag, mae cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig yn cynrychioli rhwymedigaethau rhwymol mewn cyfraith ryngwladol ar lywodraethau. 

Er bod llywodraethau'r DU a Chymru yn cael eu harchwilio, at ddibenion monitro cytuniadau, y DU yw'r wladwriaeth, a llywodraeth y DU sy'n cadarnhau cytuniad. Fodd bynnag, disgwylir i Lywodraeth Cymru weithredu rhwymedigaethau o fewn ei chymwyseddau.

Gellir gweld enghreifftiau o ddiogelu a chyflawni'r safonau a nodir yng nghytuniadau’r Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith a pholisi Cymru:

• mae ymgorffori rhannol Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn (UNCRC) i gyfraith Cymru a Deddf Plant (Diddymu'r Amddiffyniad o Gosb Resymol) (Cymru) 2020, y mae'r ddau ohonynt wedi'u dylanwadu'n gryf gan sylwadau neu argymhellion terfynol yr UNCRC, wedi gwella hawliau plant yng Nghymru
• mae Erthygl 25 o'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol (ICCPR) yn nodi y dylai pawb gael yr hawl i bleidleisio, cymryd rhan mewn materion cyhoeddus a chael eu hethol, ac mae Deddf Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru) 2024 yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i helpu ymgeiswyr anabl i oresgyn rhwystrau sy'n gysylltiedig â'u hanabledd wrth gymryd rhan mewn etholiadau
• mae Cod Ymarfer Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn nodi bod rhaid rhoi sylw dyledus i bwysigrwydd annibyniaeth oedolyn a'r hawl i fyw'n annibynnol, fel y'i mynegir yn y Confensiwn ar Hawliau Pobl ag Anableddau (CRPD)

Ar gyfer pob un o'r cytuniadau, mae pwyllgor y Cenhedloedd Unedig yn edrych ar ba mor dda y mae'r DU, gan gynnwys Llywodraeth Cymru ar faterion datganoledig, yn bodloni'r safonau y mae wedi cytuno i'w dilyn. Mae'r pwyllgorau, neu gyrff cytuniadau, yn adolygu'r DU tua unwaith bob pum mlynedd. Fel NHRI, mae gennym rôl wrth fonitro cydymffurfiaeth â'r cytuniadau.

Rydym yn gwneud hyn drwy gymryd rhan yng nghylch monitro cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig, lle rydym yn cynhyrchu adroddiadau manwl, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, i'r Cenhedloedd Unedig ar ein hasesiadau o gynnydd llywodraeth y DU a Chymru tuag at gynnal yr hawliau a nodir yn y cytuniadau. Mae gan bob corff cytuniad ei reolau gweithdrefn ei hun, ond mae tuedd fod tri chyfle allweddol i randdeiliaid, gan gynnwys y Senedd, i gymryd rhan yn y broses:

• y Rhestr o Faterion (LOI) neu'r Rhestr o Themâu (LOT), sef ceisiadau ffurfiol gan Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig sy'n canolbwyntio ar feysydd penodol ac yn darparu asesiad cychwynnol o bryderon, yn seiliedig ar dystiolaeth a ddarperir gan Sefydliadau Hawliau Dynol Cenedlaethol (NHRIau) a rhanddeiliaid eraill
• adroddiad cysgodol mwy manwl gan Sefydliadau Hawliau Dynol Cenedlaethol (NHRIau) a rhanddeiliaid sy'n asesu cyflawniad y llywodraeth o rwymedigaethau cytuniad ers yr archwiliad diwethaf, y mae'r themâu hyn yn cael eu llywio gan y LOI
• archwiliad y Cenhedloedd Unedig o lywodraeth lle mae corff cytundeb yn holi'r llywodraeth ar y dystiolaeth a ddarparwyd gan Sefydliadau Hawliau Dynol Cenedlaethol a rhanddeiliaid ac yna'n cyhoeddi sylwadau neu argymhellion terfynol – disgwylir i lywodraethau gyflawni'r rhain cyn eu harchwiliad nesaf  

Rydym hefyd yn monitro cydymffurfiaeth drwy ein Traciwr Hawliau Dynol, sef offeryn ar-lein ar gyfer asesu pa mor dda y mae llywodraethau'r DU a Chymru yn rhoi eu rhwymedigaethau hawliau dynol rhyngwladol ar waith. Mae'n cynnwys dros 60 o asesiadau o gamau gweithredu Llywodraeth Cymru yn erbyn argymhellion penodol y Cenhedloedd Unedig. 

Defnyddio'r Traciwr Hawliau Dynol i ymgysylltu â chylch monitro cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig

Dylai ymrwymiadau a chamau gweithredu ar draws y llywodraeth ystyried hawliau dynol a'r erthyglau o fewn cytuniadau neu sylwadau terfynol gan Bwyllgorau'r Cenhedloedd Unedig bob amser. Gellir defnyddio'r rhain i fesur cynnydd ar draws y llywodraeth. 

Mae rhai enghreifftiau o argymhellion a phryderon ar draws meysydd thematig yn cynnwys:

• mae'r UNCRC yn nodi pwysigrwydd mynd i'r afael ag anghydraddoldebau mewn canlyniadau addysg, cyflwyno strategaeth addysg gynhwysol a chynnwys plant anabl mewn addysg brif ffrwd
• mae'r UNCRC hefyd yn nodi gyda phryder blant sy'n byw mewn tlodi, ansicrwydd bwyd a digartrefedd
• mae sylwadau terfynol y Confensiwn Rhyngwladol ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu Hiliol (CERD) 2024 yn nodi cynnydd araf tuag at ddarparu safleoedd sy'n briodol yn ddiwylliannol ar gyfer Cymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr yng Nghymru
• mae sylwadau terfynol y Confensiwn ar Hawliau Pobl ag Anableddau (CRPD) yn nodi y dylid cefnogi sefydliadau pobl anabl i gymryd rhan lawn yn y broses o ddylunio'r polisïau sy'n effeithio ar hawliau pobl anabl ac mae hefyd yn galw am greu hawl gyfreithiol i ddehongli iaith arwyddion o ansawdd uchel
• galwodd sylwadau terfynol y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol (ICCPR) yn 2024 concluding am welliannau i ddeddfwriaeth sy'n gwadu'r hawl i bleidleisio i garcharorion euogfarnedig ac er gwaethaf ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i  roi'r hawl i rai carcharorion bleidleisio yn 2022, nid oes unrhyw gamau pellach wedi'u cymryd eto 

Gall y Senedd hefyd:

• llywio blaenoriaethau Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar gyfer eu harchwiliad gwladwriaethol drwy ddarparu tystiolaeth a dadansoddiad i'r rhestr o faterion
• cyfeirio at argymhellion y Cenhedloedd Unedig mewn gwaith perthnasol a pharhaus y Senedd
• annog Llywodraeth Cymru i gynnal ymgynghoriadau ystyrlon â chymdeithas sifil i lywio adroddiad gwladwriaeth y DU
• annog Llywodraeth Cymru i adolygu argymhellion Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig yn dilyn archwiliad ac adrodd ar gynnydd yn eu herbyn
• annog Llywodraeth Cymru i sefydlu Mecanwaith Cenedlaethol ffurfiol ar gyfer Gweithredu, Adrodd a Dilyn (NMIRF) argymhellion y Cenhedloedd Unedig, yn unol â chanllawiau arfer gorau 

Sut gall y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol helpu

Gallwn:

• tynnu sylw at wybodaeth ymarferol am archwiliadau cyrff cytuniadau sydd ar ddod a chyfleoedd i gyfrannu
• rhannu argymhellion blaenoriaeth a wnaed i Lywodraeth Cymru yn dilyn adolygiad
• darparu briffiau pellach ar y fframwaith hawliau dynol a chytuniadau unigol
• darparu tystiolaeth arbenigol i Bwyllgorau'r Senedd
• cyfarfod ag Aelodau'r Senedd a / neu Bwyllgorau'r Senedd i ddangos ein Traciwr Hawliau Dynol 

I gael golwg lawnach ar gydymffurfiaeth y DU â rhwymedigaethau hawliau dynol rhyngwladol a mwynhau hawliau dynol, darllenwch ein hadroddiadau monitro cytuniadau a’n Monitor Cydraddoldeb a Hawliau Dynol 2023: A yw Cymru'n Decach?.