Gwahaniaethu ar sail oed

Wedi ei gyhoeddi: 17 Chwefror 2020

Diweddarwyd diwethaf: 23 Mehefin 2026

Ar y dudalen hon

Tudalennau yn y canllaw hwn

I ba wledydd mae hyn yn berthnasol?

  • Lloegr
  • Alban
  • Cymru

Beth yw gwahaniaethu ar sail oed?

Gwahaniaethu ar sail oed yw pan fyddwch chi'n cael eich trin yn wahanol oherwydd eich oedran yn un o'r sefyllfaoedd sy'n dod o dan y Ddeddf Cydraddoldeb.

Mae gan y Ddeddf Cydraddoldeb rai eithriadau. Er enghraifft, nid yw myfyrwyr yn cael eu hamddiffyn rhag gwahaniaethu ar sail oed yn yr ysgol.

Gallai'r driniaeth fod yn weithred unwaith ac am byth neu o ganlyniad i reol neu bolisi yn seiliedig ar oedran. Nid oes rhaid iddo fod yn fwriadol i fod yn anghyfreithlon.

Mae rhai amgylchiadau pan fo cael eich trin yn wahanol oherwydd oedran yn gyfreithlon, fel yr eglurir isod ar y dudalen hon.

Beth mae'r Ddeddf Cydraddoldeb yn ei ddweud am wahaniaethu ar sail oed

Mae Deddf Cydraddoldeb 2010 yn dweud na ddylid gwahaniaethu yn eich erbyn oherwydd y canlynol:

  • os ydych chi (neu ddim) o oedran penodol neu mewn grŵp oedran penodol
  • mae rhywun yn meddwl eich bod chi (neu nad ydych chi) o oedran penodol neu mewn grŵp oedran penodol – gelwir hyn yn wahaniaethu trwy ganfyddiad
  • rydych chi'n gysylltiedig â rhywun o oedran neu grŵp oedran penodol – gelwir hyn yn wahaniaethu trwy gysylltiad

Gall grwpiau oedran fod yn eithaf eang (er enghraifft, 'pobl dan 50' neu 'dan 18'). Gallant hefyd fod yn eithaf penodol (er enghraifft, 'pobl yn eu 40au canol'). Gall termau fel 'person ifanc' a 'ieuenctid' neu 'henoed' a 'pensiynwr' hefyd ddynodi grŵp oedran.

Gwahanol fathau o wahaniaethu ar sail oed

Mae pedwar prif fath o wahaniaethu ar sail oed.

Gwahaniaethu uniongyrchol

Mae gwahaniaethu uniongyrchol yn digwydd pan fydd rhywun yn eich trin chi'n waeth na pherson arall mewn sefyllfa debyg oherwydd eich oedran.

Enghraifft:

Mae eich cyflogwr yn gwrthod caniatáu i chi wneud cwrs hyfforddi oherwydd ei bod hi'n meddwl eich bod chi'n 'rhy hen', ond mae'n caniatáu i gydweithwyr iau wneud yr hyfforddiant.

Caniateir gwahaniaethu uniongyrchol ar sail oed ar yr amod y gall y sefydliad neu gyflogwr ddangos bod rheswm da dros y gwahaniaethu.

Gelwir hyn yn gyfiawnhad gwrthrychol.

Enghraifft:

Mae perchennog tŷ gwestai yn codi dwywaith ei chyfraddau arferol ar gyfer pobl dan 21 oed. Mae hi'n gobeithio y bydd yn atal pobl ifanc rhag archebu oherwydd bod rhai wedi achosi difrod yn ddiweddar. Dewis arall mwy priodol fyddai gofyn am flaendal gan unrhyw un sy'n dymuno aros. Mae'n annhebygol y gall y tŷ gwestai gyfiawnhau codi'r cyfraddau uwch.

Gwahaniaethu anuniongyrchol

Mae gwahaniaethu anuniongyrchol yn digwydd pan fydd gan sefydliad bolisi neu ffordd benodol o weithio sy'n berthnasol i bawb, ond sy'n rhoi pobl o'ch grŵp oedran dan anfantais.

Enghraifft:

Rydych chi'n 22 oed ac rydych chi'n darganfod nad ydych chi'n gymwys i gael eich dyrchafu oherwydd bod gan eich cyflogwr bolisi mai dim ond gweithwyr â chymhwyster ôl-raddedig (fel gradd Meistr) all gael eu dyrchafu. Er bod hyn yn berthnasol i bawb, mae'n rhoi pobl o'ch oedran dan anfantais oherwydd eu bod nhw'n llai tebygol o gael y cymhwyster hwnnw.

Enghraifft:

Mae optegydd yn caniatáu i gwsmeriaid dalu am eu sbectol mewn rhandaliadau, ar yr amod eu bod nhw mewn cyflogaeth. Gallai hyn wahaniaethu'n anuniongyrchol yn erbyn pobl hŷn, sy'n llai tebygol o fod yn gweithio.

Fel gwahaniaethu uniongyrchol ar sail oedran, gellir caniatáu gwahaniaethu anuniongyrchol ar sail oedran os yw'r sefydliad neu'r cyflogwr yn gallu dangos bod rheswm da dros y polisi. Gelwir hyn yn gyfiawnhad gwrthrychol.

Aflonyddu

Gall aflonyddu ddigwydd pan fydd rhywun yn gwneud i chi deimlo'n gywilyddus, wedi'ch tramgwyddo, wedi'ch bygwth neu wedi'ch diraddio.

Enghraifft:

Yn ystod sesiwn hyfforddi yn y gwaith, mae'r hyfforddwr yn dal i wneud sylwadau am ba mor araf yw gweithiwr hŷn wrth ddysgu sut i ddefnyddio pecyn meddalwedd newydd oherwydd ei oedran. Mae'r gweithiwr yn gweld hyn yn ofidus. Gellid ystyried hyn yn aflonyddu sy'n gysylltiedig ag oedran.

Ni ellir byth gyfiawnhau aflonyddu. Fodd bynnag, os gall sefydliad neu gyflogwr ddangos ei fod wedi gwneud popeth o fewn ei allu i atal pobl sy'n gweithio iddo rhag ymddwyn fel 'na, ni fyddwch yn gallu gwneud hawliad am aflonyddu yn ei erbyn, er y gallech wneud hawliad yn erbyn yr aflonyddwr.

Erledigaeth

Erledigaeth yw pan gewch eich trin yn wael oherwydd eich bod wedi gwneud cwyn am wahaniaethu ar sail oedran o dan y Ddeddf Cydraddoldeb. Gall hefyd ddigwydd os ydych chi'n cefnogi rhywun sydd wedi gwneud cwyn am wahaniaethu ar sail oedran.

Enghraifft:

Mae eich cydweithiwr yn cwyno am gael ei alw'n 'grychlyd' yn y gwaith. Rydych chi'n eu helpu i gwyno wrth eich rheolwr. Mae eich rheolwr yn eich trin yn wael o ganlyniad i’ch ymyrraeth.

Amgylchiadau pan fo cael eich trin yn wahanol oherwydd oedran yn gyfreithlon

Gall gwahaniaeth mewn triniaeth fod yn gyfreithlon os:

  • mae perthyn i grŵp oedran penodol yn hanfodol ar gyfer swydd – gelwir hyn yn ofyniad galwedigaethol
  • mae sefydliad yn cymryd camau cadarnhaol i annog neu ddatblygu pobl mewn grŵp oedran sydd heb gynrychiolaeth ddigonol neu dan anfantais mewn rôl neu weithgaredd
  • mae eich cyflogwr wedi gosod oedran ymddeol gorfodol y gall ei gyfiawnhau'n wrthrychol mewn perthynas â'ch rôl
  • mae'r amgylchiadau'n dod o dan un o'r eithriadau i'r Ddeddf Cydraddoldeb sy'n caniatáu i sefydliadau ddarparu triniaeth wahanol mewn cyflogaeth neu wasanaethau yn seiliedig ar oedran
  • mae darparwr gwasanaeth yn gwneud consesiynau a buddion sy'n gysylltiedig ag oedran
  • mae sefydliad yn darparu gwasanaethau ariannol, fel bancio, credyd, yswiriant, pensiwn personol neu wasanaethau talu

Fodd bynnag, pan fydd darparwr gwasanaeth yn defnyddio oedran rhywun fel ffactor i asesu risg wrth benderfynu a ddylid darparu gwasanaeth ariannol iddynt, ac ar ba delerau, bydd hyn yn anghyfreithlon oni bai:

  • bod yr wybodaeth a ddefnyddir ar gyfer yr asesiad risg yn berthnasol ac yn gyfoes, a
  • bod yr wybodaeth yn dod o ffynhonnell y mae'n rhesymol dibynnu arni

Mae gwybodaeth a allai fod yn berthnasol i'r asesiad risg yn cynnwys data ystadegol. Ni fydd stereoteipiau na chyffredinoliadau am oedran yn berthnasol.

Enghraifft:

Gall cwmni ffilm sy'n gwneud ffilm o Oliver Twist gyflogi bachgen ifanc yn gyfreithlon i chwarae rhan Oliver, os yw perthyn i grŵp oedran penodol yn hanfodol ar gyfer y swydd hon. Mae'r cwmni ffilm yn cymhwyso gofyniad galwedigaethol.

Enghraifft:

Gall sinema gynnig tocynnau rhad a dangosiadau arbennig i bobl dros 60 oed neu gall meddyg teulu gynnig brechiadau ffliw i bobl dros 65 oed. Mae'r darparwyr gwasanaeth hyn yn gwneud consesiynau a buddion sy'n gysylltiedig ag oedran.

Enghraifft:

Mae banc stryd fawr yn cynnig cyfrif ‘arian saver’ i gwsmeriaid dros 60 oed, gyda chyfraddau llog uwch. Mae'r banc yn cynnig y gwasanaeth ariannol hwn heb gynnal asesiad risg yn seiliedig ar oedran cwsmer. Mae'r banc yn gwneud budd sy'n gysylltiedig ag oedran.

Fodd bynnag, os yw'r banc yn defnyddio oedran fel ffactor i asesu risg wrth ddarparu gwasanaethau ariannol, er enghraifft, codi mwy am yswiriant car wrth i gwsmer fynd yn hŷn, byddai angen tystiolaeth berthnasol, gyfoes o ffynhonnell ddibynadwy arnynt, sy'n dangos bod pobl dros oedran penodol yn fwy o risg wrth yrru.

Footnotes

    Diweddariadau tudalennau

    Cyhoeddwyd

    17 Chwefror 2020

    Diweddarwyd diwethaf

    23 Mehefin 2026

    Cyngor a chefnogaeth

    Os credwch y gallech fod wedi cael eich trin yn annheg ac eisiau cyngor pellach, gallwch gysylltu â'r Gwasanaeth Cynghori a Chymorth Cydraddoldeb (EASS) .

    Gwasanaeth cynghori annibynnol yw EASS, nad yw'n cael ei weithredu gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol.

    Ffôn: 0808 800 0082

    Neu e-bostiwch gan ddefnyddio'r ffurflen gyswllt ar wefan EASS.
    phone icon

    Ffoniwch yr EASS ar:

    0808 800 0082

    blue telephone icon
    Ffoniwch 0808 800 0082